پرتو درمانی سرطان نازوفارنکس
آیا شما یا عزیزانتان نامزد انجام پرتو درمانی سرطان نازوفارنکس هستید؟ در این مقاله تخصصی، تمام جزئیات مربوط به رادیوتراپی، روشهای نوین IMRT، عوارض جانبی و نکات مراقبتی قبل و بعد از درمان را با زبانی ساده بخوانید.
دریافت خبر تشخیص سرطان نازوفارنکس (سرطان ناحیه پشت بینی و حلق) میتواند اضطرابآور باشد، اما دانستن مسیر پیش رو، قدرت شما را برای مقابله با بیماری دوچندان میکند. پرتو درمانی یا رادیوتراپی، یکی از اصلیترین و موثرترین روشهای درمان این نوع سرطان است که با استفاده از اشعه ایکس با انرژی بالا، سلولهای سرطانی را هدف قرار میدهد. ما در این مقاله، حاصل جدیدترین تحقیقات پزشکی را با زبانی ساده و دلسوزانه ترجمه کردهایم تا شما دقیقاً بدانید چه چیزی در انتظارتان است و چگونه میتوانید به بهترین شکل از خود مراقبت کنید.
دکتر احسان کرباسی، متخصص درمان سرطان.
برای مشاوره و رزرو نوبت همین حالا با شماره 02188627420تماس بگیرید.
پرتو درمانی سرطان نازوفارنکس چیست و چرا انجام میشود؟
رادیوتراپی از اشعههای پرقدرت برای از بین بردن سلولهای سرطانی یا کند کردن رشد آنها استفاده میکند. از آنجایی که اکثر سرطانهای نازوفارنکس به پرتو درمانی بسیار حساس هستند، این روش معمولاً بخشی از درمان اولیه است، به خصوص اگر سرطان به خارج از ناحیه سر و گردن گسترش نیافته باشد.
پزشک متخصص انکولوژی ممکن است پرتو درمانی را در شرایط زیر تجویز کند:
- درمان اصلی (تکی): برای سرطانهای مرحله ۱ و برخی از موارد مرحله ۲ که تومور کوچک است و به غدد لنفاوی گردن گسترش نیافته است.
- همراه با شیمیدرمانی (کمورادیوتراپی): برای تومورهای بزرگتر یا زمانی که سرطان به بافتهای اطراف و غدد لنفاوی گردن نفوذ کرده است.
- درمان تکمیلی: پس از شیمیدرمانی برای از بین بردن بقایای سلولهای سرطانی.
- درمان تسکینی: برای کاهش علائم مانند درد، خونریزی یا مشکل در بلع در موارد پیشرفته بیماری.
- عود بیماری: زمانی که سرطان پس از درمانهای قبلی دوباره بازگشته است.
پرتو درمانی پیشگیرانه غدد لنفاوی گردن
حتی اگر در آزمایشها و عکسبرداریها علائمی از سرطان در غدد لنفاوی گردن دیده نشود، معمولاً پرتو درمانی روی این ناحیه نیز انجام میشود. این کار یک اقدام پیشگیرانه هوشمندانه است تا خطر بازگشت سرطان در این ناحیه به حداقل برسد.
| نوع روش درمانی | تعداد جلسات معمول | طول دوره درمان | تواتر (برنامه هفتگی) | هدف درمانی |
|---|---|---|---|---|
| پرتودرمانی با شدت تعدیل شده (IMRT) | ۳۰ تا ۳۵ جلسه | ۶ تا ۷ هفته | ۵ روز در هفته (شنبه تا چهارشنبه) | درمان اصلی با هدف حفظ بافتهای سالم اطراف گلو |
| شیمیپرتودرمانی همزمان | ۳۳ تا ۳۵ جلسه | ۷ هفته | ۵ روز پرتودرمانی + جلسات هفتگی شیمیدرمانی | افزایش حساسیت سلولهای سرطانی به اشعه برای مراحل پیشرفتهتر |
| درمان تکمیلی (Boost) | ۳ تا ۵ جلسه (اضافه بر درمان اصلی) | ۱ هفته پایانی | روزانه | تابش دوز متمرکز به بستر تومور باقیمانده |
| پرتودرمانی تسکینی | ۱ تا ۱۰ جلسه | ۱ روز تا ۲ هفته | بسته به شرایط بیمار | کاهش درد و علائم در مراحل پیشرفته (غیر درمانی) |
انواع روشهای رادیوتراپی برای سرطان نازوفارنکس
تکنولوژیهای جدید پزشکی باعث شدهاند که پرتو درمانی بسیار دقیقتر از گذشته باشد. شناخت این روشها به شما کمک میکند تا با پزشک خود بهتر گفتگو کنید.
برای اطلاع از مراکز رادیوتراپی کلیک کنید.
۱. پرتو درمانی با شدت تعدیلیافته (IMRT)
این رایجترین و استانداردترین روش درمان برای سرطان نازوفارنکس است. در روش IMRT، دستگاه با کمک کامپیوتر دقیقاً شکل تومور را شناسایی کرده و اشعه را از زوایای مختلف به آن میتاباند. مزیت بزرگ این روش این است که میتوان شدت اشعه را تغییر داد؛ یعنی دوز بالایی به تومور برسد و بافتهای سالم اطراف آسیب کمتری ببینند. این موضوع باعث کاهش عوارض جانبی، به ویژه خشکی دهان میشود.
۲. پرتو درمانی استریوتاکتیک
این روش معمولاً برای زمانی استفاده میشود که سرطان در ناحیه کوچکی عود کرده باشد. در این تکنیک، پرتوها از زوایای بسیار زیادی به یک نقطه متمرکز میتابند. تومور دوز بسیار بالایی دریافت میکند، در حالی که بافتهای اطراف تقریباً در امان میمانند. این درمان ممکن است تنها در یک جلسه انجام شود.
۳. پرتو درمانی با پروتون (Proton Beam Therapy)
برخلاف اشعه ایکس که از بدن عبور میکند، پرتوهای پروتون در محل تومور متوقف میشوند و به بافتهای پشت تومور آسیبی نمیرسانند. این روش پتانسیل کاهش عوارض جانبی را دارد، اما به دلیل هزینه بالا و نیاز به تجهیزات خاص، در همه مراکز در دسترس نیست.
۴. براکیتراپی (پرتو درمانی داخلی)
در این روش، میلهها یا سیمهای بسیار نازک حاوی مواد رادیواکتیو مستقیماً در داخل یا نزدیکی تومور قرار میگیرند. این روش معمولاً برای درمان اولیه استفاده نمیشود و بیشتر برای موارد عود بیماری کاربرد دارد.
مراحل انجام درمان: در اتاق رادیوتراپی چه میگذرد؟
بسیاری از بیماران از دیدن دستگاههای بزرگ رادیوتراپی دچار اضطراب میشوند، اما جای نگرانی نیست. دستگاه هرگز با بدن شما تماس پیدا نمیکند و درمان کاملاً بدون درد است (شبیه به گرفتن عکس رادیولوژی).
ماسک رادیوتراپی: دوست محافظ شما
برای اینکه درمان دقیق باشد، سر و گردن شما باید در هر جلسه دقیقاً در یک حالت ثابت بماند. به همین دلیل، قبل از شروع درمان، یک ماسک توری و مشبک مخصوص برای شما ساخته میشود. این ماسک روی صورت قرار میگیرد و به تخت متصل میشود تا شما را ثابت نگه دارد. ممکن است ابتدا کمی احساس تنگی کنید، اما تیم درمان به شما کمک میکند تا احساس راحتی داشته باشید.
طول دوره درمان
به طور معمول، پرتو درمانی خارجی (EBRT) به صورت روزانه، ۵ روز در هفته (شنبه تا چهارشنبه یا دوشنبه تا جمعه) و به مدت ۵ تا ۷ هفته انجام میشود. هر جلسه درمان تنها چند دقیقه طول میکشد، اما تنظیم وضعیت بدن و دستگاه ممکن است کمی زمانبر باشد.
پرتودرمانی سرطان نازوفارنکس چند جلسه است
تعداد جلسات پرتودرمانی (رادیوتراپی) برای سرطان نازوفارنکس (حلق و بینی) به مرحله بیماری، نوع تکنیک درمانی و وضعیت کلی بیمار بستگی دارد، اما یک استاندارد کلی وجود دارد.
به طور معمول، این درمان شامل ۳۰ تا ۳۵ جلسه است. برای اطلاعات کامل از هزینه رادیوتراپی کلیک کنید.
در ادامه جزئیات زمانبندی و عوامل موثر بر آن را توضیح میدهم:
۱. برنامه زمانی استاندارد
- تعداد جلسات: معمولاً بین ۳۰ تا ۳۵ جلسه (فرکشن) تجویز میشود.
- دفعات تکرار: درمان معمولاً ۵ روز در هفته (مثلاً شنبه تا چهارشنبه) انجام میشود و ۲ روز آخر هفته برای استراحت و ترمیم بافتهای سالم در نظر گرفته میشود.
- مدت زمان کل دوره: با توجه به تعداد جلسات و تعطیلات، کل دوره درمان حدود ۶ تا ۷ هفته طول میکشد.
۲. هر جلسه چقدر طول میکشد؟
- اگرچه تعداد جلسات زیاد است، اما هر جلسه زمان کوتاهی میبرد:
- حضور در اتاق درمان معمولاً بین ۱۵ تا ۳۰ دقیقه طول میکشد.
- زمان تابش اشعه واقعی تنها چند دقیقه است.
- بقیهی زمان صرف تنظیم دقیق موقعیت بیمار روی تخت و تنظیم دستگاه میشود.
۳. عوامل موثر بر تغییر تعداد جلسات
پزشک انکولوژیست (متخصص سرطان) ممکن است بر اساس موارد زیر برنامه را تغییر دهد:
- مرحله بیماری (Stage): تومورهای پیشرفتهتر ممکن است به دوز بالاتر و جلسات بیشتری (تا ۳۵ جلسه) نیاز داشته باشند، در حالی که تومورهای بسیار کوچک ممکن است با جلسات کمتری کنترل شوند.
- تکنیک درمان: استفاده از روشهای پیشرفته مانند IMRT (پرتودرمانی با شدت تعدیل شده) که استاندارد طلایی برای نازوفارنکس است، اجازه میدهد دوز بالاتری به تومور و دوز کمتری به بافتهای سالم برسد، که معمولاً همان ۳۳-۳۵ جلسه را میطلبد.
- درمان ترکیبی (شیمیدرمانی): در بسیاری از موارد سرطان نازوفارنکس، پرتودرمانی همزمان با شیمیدرمانی انجام میشود. اگرچه این موضوع لزوماً تعداد جلسات پرتو را تغییر نمیدهد، اما ممکن است برنامه درمانی را فشردهتر یا حساستر کند.
اقدامات حیاتی قبل از شروع درمان
آمادگی قبل از درمان به اندازه خود درمان اهمیت دارد و میتواند از بسیاری از عوارض جانبی جلوگیری کند.
۱. مراجعه به دندانپزشک (بسیار مهم)
پرتو درمانی ناحیه سر و گردن میتواند بر دندانها و لثهها تأثیر بگذارد. قبل از شروع درمان، حتماً باید توسط دندانپزشک معاینه شوید. دندانهای خراب ممکن است نیاز به کشیدن داشته باشند تا از عفونتهای استخوانی در آینده جلوگیری شود. دندانپزشک همچنین ممکن است استفاده از فلوراید را برای محافظت از دندانها پیشنهاد کند.
۲. ترک سیگار
اگر سیگار میکشید، پزشکان اکیداً توصیه میکنند که قبل از شروع درمان آن را ترک کنید. سیگار کشیدن در حین رادیوتراپی نه تنها عوارض جانبی را شدیدتر میکند، بلکه اثربخشی درمان را کاهش داده و خطر بازگشت سرطان را افزایش میدهد.
عوارض جانبی پرتو درمانی سرطان نازوفارنکس
آگاهی از عوارض جانبی به شما کمک میکند تا بهتر آنها را مدیریت کنید. به یاد داشته باشید که اکثر این عوارض موقتی هستند و پس از پایان درمان بهبود مییابند.
عوارض کوتاه مدت (در حین و بلافاصله بعد از درمان)
- تغییرات پوستی: پوست ناحیه گردن ممکن است قرمز، تیره یا دچار خارش شود (شبیه آفتابسوختگی).
- زخمهای دهان و گلو: ممکن است باعث درد هنگام بلع و کاهش اشتها شود.
- خشکی دهان: غلیظ شدن بزاق و خشکی دهان شایع است.
- تغییر در حس چشایی: غذاها ممکن است طعم فلز بدهند یا بیمزه باشند.
- خستگی مفرط: احساس خستگی در هفتههای آخر درمان بیشتر میشود.
عوارض بلند مدت (احتمالی)
- مشکلات دندانی: افزایش خطر پوسیدگی دندان (به دلیل خشکی دهان).
- کمکاری تیروئید: ممکن است غده تیروئید کمکار شود که با آزمایش خون قابل تشخیص و با قرص قابل درمان است.
- آسیب به غده هیپوفیز: ممکن است بر تعادل هورمونی بدن تأثیر بگذارد.
- سفتی عضلات گردن: انجام ورزشهای فیزیکی میتواند کمککننده باشد.
شیمی درمانی همزمان (کمورادیوتراپی)
در بسیاری از موارد، پزشک شیمیدرمانی را همزمان با پرتو درمانی تجویز میکند. داروهای شیمیدرمانی باعث میشوند سلولهای سرطانی نسبت به اشعه حساستر شوند و درمان موثرتر عمل کند. البته باید توجه داشت که ترکیب این دو روش ممکن است عوارض جانبی را موقتاً افزایش دهد.
آیا پرتو درمانی سرطان نازوفارنکس درد دارد؟
خیر، خودِ فرآیند تابش اشعه کاملاً بدون درد است و شما هیچ سوزش یا حرارتی را در لحظه درمان حس نمیکنید. با این حال، عوارض جانبی مانند گلودرد یا قرمزی پوست ممکن است با گذشت چند هفته از شروع درمان ظاهر شوند که با دارو قابل کنترل هستند.
آیا بعد از رادیوتراپی بدنم رادیواکتیو میشود و برای دیگران خطرناک هستم؟
در پرتو درمانی خارجی (که رایجترین نوع است)، بدن شما به هیچ وجه رادیواکتیو نمیشود. بلافاصله پس از خروج از اتاق درمان، میتوانید با خیال راحت در کنار خانواده، کودکان و زنان باردار باشید و هیچ خطری آنها را تهدید نمیکند.
آیا میتوانم در طول دوره درمان رانندگی کنم یا به کارهای روزمره برسم؟
بسیاری از بیماران در هفتههای اول قادر به انجام کارهای روزمره و رانندگی هستند. اما با پیشرفت درمان، خستگی ممکن است افزایش یابد:
- اگر احساس خستگی شدید یا سرگیجه دارید، از رانندگی خودداری کنید.
- سعی کنید برای رفت و آمد از دوستان یا سرویسهای حمل و نقل کمک بگیرید.
- برنامه کاری خود را سبکتر کنید تا زمان کافی برای استراحت داشته باشید.
نتیجهگیری
پرتو درمانی یکی از ارکان اصلی و موفقیتآمیز در درمان سرطان نازوفارنکس است. با وجود چالشهایی مانند عوارض جانبی و طولانی بودن دوره درمان، روشهای نوینی مانند IMRT کیفیت زندگی بیماران را به طرز چشمگیری بهبود بخشیدهاند. همکاری نزدیک با تیم درمان، رعایت بهداشت دهان و دندان، ترک سیگار و داشتن تغذیه مناسب، کلیدهای اصلی برای گذر موفق از این دوران هستند. شما در این مسیر تنها نیستید و تیم پزشکی در هر قدم برای کاهش درد و ناراحتی در کنار شما خواهد بود.
مهم: این مقاله صرفاً جنبه آموزشی دارد. در صورت مشاهده هرگونه علائم نگرانکننده یا تشدید عوارض، حتماً و فوراً با پزشک معالج یا تیم رادیوتراپی خود مشورت کنید.
منبع1: www.cancerresearchuk.org/about-cancer/nasopharyngeal-cancer/treatment/radiotherapy/external
منبع2: https://www.cancer.org/cancer/types/nasopharyngeal-cancer/treating/radiation-therapy.html
سوالات متداول
پرتودرمانی یکی از اصلیترین روشهای درمان سرطان نازوفارنکس است که با استفاده از اشعههای پرانرژی، سلولهای سرطانی را از بین میبرد یا رشد آنها را متوقف میکند.
بله. به دلیل محل قرارگیری نازوفارنکس، پرتودرمانی اغلب درمان اصلی و مؤثرترین روش برای این نوع سرطان به شمار میرود.
این درمان معمولاً بهصورت پرتو درمانی خارجی و طی چندین جلسه انجام میشود تا اشعه بهطور دقیق به ناحیه تومور تابانده شود.
دوره درمان معمولاً بین ۶ تا ۷ هفته طول میکشد و جلسات بهصورت روزانه و در روزهای کاری انجام میشود.
بله. در بسیاری از بیماران، پرتودرمانی همراه با شیمیدرمانی انجام میشود تا اثربخشی درمان افزایش یابد، بهویژه در مراحل پیشرفته بیماری.
عوارض ممکن است شامل خشکی دهان، گلودرد، اختلال بلع، خستگی، کاهش شنوایی و التهاب پوست ناحیه درمان باشد که اغلب موقتی هستند.
بیشتر عوارض پس از پایان درمان بهتدریج بهبود مییابند، اما برخی عوارض مانند خشکی دهان ممکن است در بعضی بیماران طولانیمدت باقی بماند.
خیر. خودِ فرایند پرتودرمانی بدون درد است، اما ممکن است در طول دوره درمان یا پس از آن ناراحتیهایی ایجاد شود.
در صورت تشخیص زودهنگام، پرتودرمانی میتواند نتایج بسیار خوبی داشته باشد و میزان کنترل و بقای بیماری بالا است.
پیگیری منظم پزشکی، رعایت بهداشت دهان و دندان، تغذیه مناسب و انجام آزمایشها و تصویربرداریهای دورهای برای بررسی پاسخ درمان ضروری است.